
Prezentujemy referat historyczny przygotowany przez Adama Ejnika z okazji Narodowego Święta Niepodległości 2025. Referat został odczytany podczas uroczystości w Żurominie.
Szanowni Państwo, Drodzy Rodacy, Mieszkańcy Żuromina i gminy Żuromin i powiatu żuromińskiego!
Zgromadziliśmy się dzisiaj, by obchodzić Narodowe Święto Niepodległości, dzień, który symbolizuje triumf ducha narodowego nad 123 latami niewoli.
Pamiętny 11 listopada 1918 roku jest datą umowną, przyjętą w II Rzeczypospolitej jako moment faktycznego odzyskania suwerenności przez Królestwo Polskie, choć formalnie niepodległość ogłoszono nieco wcześniej.
To właśnie tego dnia, zwolniony z więzienia w Magdeburgu, Józef Piłsudski przybył do Warszawy. Tego samego dnia Rada Regencyjna przekazała mu zwierzchnią władzę nad wojskiem, a wkrótce potem pełnię władzy państwowej. Polska odradzała się z popiołów wojny światowej, której koniec formalnie przypieczętowało zawieszenie broni podpisane w Compiègne również 11 listopada.
Choć święto to koncentruje się na wydarzeniach warszawskich i postaci Józefa Piłsudskiego, nasza lokalna historia uczy nas, że wolność nie została nam dana, lecz została wywalczona krwią i poświęceniem, często w małych, zapomnianych potyczkach, które miały miejsce w naszych wsiach i miasteczkach. Dziś wspominamy te czyny bohaterstwa, które miały miejsce tu, w sercu naszej ziemi.
Powstańczy Testament Krwi (1863)
Powstanie Styczniowe, które wybuchło 22 stycznia 1863 roku, było zrywem rozpaczy i nadziei. Ze względu na słabość sił powstańczych, walka w naszym regionie polegała głównie na toczeniu niewielkich, ale zaciętych potyczek z rosyjskimi siłami zbrojnymi. Walki te toczyły się między innymi pod Żurominem, Kuczborkiem, Dziwami, Galuminem, Osówką, Gnojnem, a przede wszystkim pod Rozwozinem, Chromakowem, Poniatowem i Jakubowem.
Jedną z najbardziej znanych i jednocześnie najbardziej heroicznych bitew była bitwa pod Rozwozinem.
Zgrupowaniem powstańczym liczącym według szacunków ponad 130 ludzi, uzbrojonych w sztucery i dubeltówki, dowodził naczelnik wojskowy na powiat mławski, Stanisław Zgliczyński, pseudonim Kuszaba.
Kuszaba pod Rozwozinem starł się z oddziałem rosyjskim Dukmasowa. Przewaga Rosjan była miażdżąca. Zarówno w liczebności, uzbrojeniu jak i wyszkoleniu żołnierzy.
Powstańcy oparli swoją pozycję o rozwozińskie mokradła i las olchowy. Po godzinie walki, kiedy powstańcy znaleźli się w krytycznym położeniu, zapadła dramatyczna decyzja.
Wtedy to Samuel Posner. Żyd patriota, zaproponował i podjął się misji kawaleryjskiej. Była to propozycja straceńcza, której celem było związanie sił nieprzyjaciela w jednym miejscu, by umożliwić głównej formacji przebicie się i ucieczkę z zagrożonego okrążeniem.
I choć grupa Posnera zginęła, to dzięki temu heroicznemu poświęceniu, oddział partyzantów przedostał się do lasu, unikając śmierci.
Samuel Posner poległ, raniony w oko. Śmierć tego żołnierza o tak wysokim morale była niepowetowaną stratą dla sprawy powstania. Jego ciało spoczęło na cmentarzu żydowskim w Żurominie, gdzie prawdopodobnie znajduje się do dziś.
Równie krwawa, a może nawet największa w naszym regionie, była bitwa pod Chromakowem. Tam również doszło do starcia oddziałów rosyjskich z polskimi partyzantami. Atak powstańców nie powiódł się. Powstańcy zmuszeni zostali do ucieczki w kierunku Jakubowa, gdzie część z nich próbowała znaleźć schronienie i zabarykadowała się w dworskiej owczarni. Rosjanie jednak podpalili ten budynek, a w płomieniach zginęło 120 bohaterów. Ich szczątki, pierwotnie pogrzebane na miejscu, w 1921 roku ekshumowano na cmentarz w Lutocinie.
Po upadku powstania, na mieszkańców naszych gmin spadły ciężkie represje. Ci, którzy przeżyli, nie chwalili się udziałem w walkach, gdyż władze carskie skazywały na karę śmierci lub zesłanie na Syberię.
W Żurominie, 8 stycznia 1864 roku, zwołano zebranie mieszkańców gmin Poniatowo i Chromakowo, którzy zostali zmuszeni do wystosowania do cara listu lojalności, w którym zobowiązywali się, że żadna siła nie popchnie ich do obrazy prawa carskiego. List ten podpisało 238 osób, choć relacje zagraniczne wskazywały na przymus.
Konsekwencją klęski było także odebranie Żurominowi praw miejskich ukazem carskim z 1 czerwca 1869 roku, co wraz z likwidacją klasztoru reformatów, zahamowało rozwój osady na długie lata.
Rozbrojenie posterunków 1918 – Ostatni Akord Niepodległości
Szanowni Państwo, 55 lat później, w 1918 roku, nadszedł czas, by lokalne organizacje samoobrony mogły dokończyć dzieło rozpoczęte przez powstańców 1863 roku.
Właśnie w tym przełomowym okresie, kiedy Piłsudski przejmował władzę w Warszawie, lokalne struktury Polskiej Organizacji Wojskowej (POW) w Żurominie przystąpiły do działania. 13 listopada 1918 roku doszło do próby rozbrojenia niemieckiego posterunku w Żurominie. W skład grupy POW wchodzili m.in. Władysław Jankowski, Michał Murawiec, Józef Mazurowski oraz Antoni Pajewski.
Niemcy jednak stawiali opór i, niestety, podczas tej akcji poległ rymarz Antoni Pajewski. Po zabiciu Polaka, Niemcy zbiegli do Chamska, aby połączyć się z innymi oddziałami. Dalsze działania POW były wówczas niemożliwe, ponieważ przez Żuromin przechodziły znaczne oddziały wojska niemieckiego, wycofujące się w kierunku Prus.
Niemal równolegle, w sąsiednim rejonie, doszło do drugiej, wyjątkowo niebezpiecznej próby rozbrojenia. Miał to być akt rozbrojenia Niemców stacjonujących w Chamsku, wydany przez formującą się organizację samoobrony. Z powodu braku wojska i organizacji paramilitarnych, zadanie to spadło na barki strażaków z Poniatowa, pod wodzą ich naczelnika Antoniego Żytowieckiego.
Choć oddział strażacki nie posiadał żadnego uzbrojenia, podjął się misji wobec niemieckiego batalionu liniowego, który dysponował bronią ręczną, maszynową, a nawet działami. Negocjacje toczyły się w języku niemieckim, a sytuacja była niezwykle napięta. W momencie, gdy warunki wydawały się uzgodnione, doszło do groźnego incydentu: nagle wszczęto strzelaninę. Jak się później okazało, było to następstwem zemsty po zabiciu dwóch Niemców w Żurominie. Strażacy z Poniatowa musieli szukać schronienia w domach i budynkach gospodarskich. Ostatecznie Niemcy broni w Chamsku nie zdali, ale zażądali eskorty przez Żuromin do Lidzbarka, gdzie dopiero tam przystąpiono do ich rozbrojenia. Co jest niezwykle istotne w tym epizodzie — dzięki szczęśliwemu zrządzeniu losu, żadna ze stron nie poniosła strat w ludziach, a żaden mieszkaniec Chamska nie zginął.
Szanowni Państwo, pamięć o tych lokalnych zrywach jest żywa i materialnie uwieczniona.
Miejsca, które upamiętniają te wydarzenia, to:
- Pomnik w Jakubowie: Odsłonięty w 2014 roku z inicjatywy Żuromińskiej Grupy Historycznej. Granitowy głaz przypomina o bitwie z 1863 roku i tragedii 120 poległych powstańców.
- Cmentarz w Lutocinie: To tam w 1921 roku ekshumowano szczątki poległych kosynierów z Jakubowa.
- Pomnik w Rozwozinie: Powstał w celu upamiętnienia bitwy pod Rozwozinem i bohaterskiej śmierci Samuela Posnera z inicjatywy Żuromińskiej Grupy Historycznej i mieszkańców Rozwozina
- Cmentarz Żydowski w Żurominie: Prawdopodobne miejsce spoczynku Samuela Poznera.
- Cmentarze w Żurominie, Poniatowie, Lubowidzu, Zieluniu, Bieżuniu, Kuczborku, Zielonej, na których spoczywają ciała bohaterów.
Wielki, narodowy zryw z 1918 roku był zbiorem tysięcy małych, lokalnych bitew, aktów buntu i niezgody, ale i ofiar. Bez poświęcenia powstańców z Rozwozina i Chromakowa, bez ich krwi przelanej w 1863 roku, idea niepodległości mogłaby zgasnąć. Bez odwagi strażaków z Poniatowa, którzy bez broni stanęli naprzeciw niemieckiej artylerii, i bez ofiary Antoniego Pajewskiego, który jako pierwszy zginął za wolność w Żurominie w 1918 roku, symboliczna data 11 listopada nie miałaby dla nas tak głębokiego znaczenia.
Pamiętamy o Samuelu Posnerze, Żydzie, który oddał życie w szarży kawaleryjskiej, by ratować polskich braci. Pamiętamy o 120 kosynierach spalonych w owczarni pod Jakubowem. Pamiętamy o duchownych i misjonarzach z Żuromina, którzy wspomagali powstania.
Wolność jest jak ogromna wieczna rzeka, zasilana przez niezliczone, drobne strumyki odwagi. Każdy potyczka, każda egzekucja, każde zesłanie, każda ofiara – to kropla, która budowała jej nurt. Dzisiaj, świętując odrodzenie państwa, kłaniamy się nisko tym wszystkim, którzy żyli i umierali w Chromakowie, Poniatowie, Rozwozinie i Żurominie, abyśmy mogli stać tutaj, pod biało-czerwoną flagą, jako wolni Polacy.
Niech pamięć o ich walce będzie dla nas wiecznym nakazem – Cześć i chwała Bohaterom!
Informacje na podstawie książek: 250 lat miasta Żuromina, Marek Kowalczyk, Marcin Jabłoński; Z dziejów Chamska, Z dziejów Rozwozina, Z dziejów Poniatowa Marka Oryla




