W całej Polsce obchodzimy Narodowe Święto Niepodległości. Uroczystości odbywają się również w naszym regionie – m.in. w Żurominie, Mławie, Ciechanowie, Sierpcu, Płońsku, Działdowie i Nidzicy.
Mieszkańcy wspominają wydarzenia sprzed 108 lat, kiedy Polska po 123 latach zaborów odzyskała niepodległość. W programach lokalnych obchodów są msze za ojczyznę, składanie kwiatów pod pomnikami i patriotyczne wystąpienia.
W Żurominie po mszy w intencji ojczyzny uczestnicy uroczystości spotkają się przy pomniku. W okolicznościowym przemówieniu dziennikarz Radia 7 i regionalista Adam Ejnik przypomni mniej znaną historię odzyskiwania niepodległości przez mieszkańców Żuromina i okolicznych miejscowości.
Wystąpienie powstało na podstawie historycznych poszukiwań lokalnego patrioty i regionalisty Marka Kowalczyka. Przypomina działalność Polskiej Organizacji Wojskowej, rozbrajanie niemieckich żołnierzy oraz tragiczną śmierć Antoniego Pajewskiego, który zginął 13 listopada 1918 roku.
Szanowni Państwo, Drodzy Mieszkańcy Żuromina, Drodzy Uczniowie!
Kiedy 11 listopada wspominamy odzyskanie przez Polskę niepodległości, przywołujemy wielkie nazwiska: Józefa Piłsudskiego, Romana Dmowskiego, Ignacego Jana Paderewskiego. Mówimy o Legionach, o wielkiej wojnie, o 123 latach niewoli.
Ale dzisiaj chciałbym opowiedzieć Państwu o niepodległości, która rodziła się tutaj. Na naszych ulicach. W domach naszych przodków. W Żurominie, Zieluniu, Lubowidzu, Rozwozinie i okolicznych miejscowościach.
Bo niepodległość Polski nie przyszła do Żuromina sama. Byli ludzie, którzy musieli ją wywalczyć. Ludzie, którzy ryzykowali wolnością, zdrowiem, a czasem życiem.
Ich historię możemy dziś odtworzyć między innymi dzięki żmudnym poszukiwaniom historycznym Marka Kowalczyka – lokalnego patrioty, który przez lata gromadził dokumenty, nazwiska i świadectwa dotyczące odzyskiwania niepodległości w naszym regionie. To przede wszystkim na jego opracowaniu opieram dzisiejszą opowieść.
Cofnijmy się zatem o ponad sto lat.
Jest rok 1914. Wybucha pierwsza wojna światowa. Żuromin znajduje się pod panowaniem rosyjskim, a granica z Cesarstwem Niemieckim przebiega niedaleko Lubowidza i Zielunia, wzdłuż Wkry.
Przez pierwsze miesiące wojny w okolicy toczą się walki. W 1915 roku Niemcy wypierają Rosjan i rozpoczynają okupację tych ziem.
Okupant potrzebuje żywności, surowców, drewna. Niemcy budują w Żurominie kolej wąskotorową, którą wywożą drewno z pobliskich lasów. Nakładają na mieszkańców obowiązek dostarczania płodów rolnych. Wojna coraz mocniej daje się odczuć także tutaj, z dala od wielkich frontów.
Ale wśród mieszkańców Żuromina zaczyna dojrzewać myśl, że ta wojna może przynieść Polsce wolność.
W połowie 1916 roku powstaje w mieście młodzieżowa organizacja niepodległościowa. Jej współorganizatorem i komendantem jest Bronisław Karczewski. Należy do niej około trzydziestu młodych ludzi.
Proszę sobie wyobrazić tych chłopców. Wielu z nich jest w wieku dzisiejszych uczniów szkół średnich. Zakładają historyczne mundury, ćwiczą musztrę z drewnianymi karabinami, śpiewają pieśni patriotyczne. Chodzą ulicami Żuromina ze sztandarem.
Chcą być polskimi żołnierzami, choć nie mają jeszcze własnego państwa.
Niemieckim władzom nie podoba się ta działalność. Organizacja zostaje zmuszona do zejścia do podziemia. Młodzi patrioci spotykają się potajemnie, między innymi u stolarza Władysława Kantorskiego i malarza Antoniego Karczewskiego.
W końcu okupanci dowiadują się o jednej ze zbiórek. Na podwórze Kantorskiego wkraczają żandarmi. Biją ćwiczących chłopców i rozpędzają zgromadzenie. Grożą odpowiedzialnością sądową. Sztandar trafia do kościoła, a później do harcerzy.
Jednak patriotycznego ducha nie udaje się złamać.
W Żurominie zaczyna działać Polska Organizacja Wojskowa. Pierwsze przygotowania do jej utworzenia odbywają się prawdopodobnie jesienią 1916 roku, a w następnym roku organizacja prowadzi już regularną działalność.
Jej komendantem zostaje Józef Kocel, pracujący w miejscowej aptece. W konspirację angażują się mieszkańcy Żuromina, ale także Zielunia, Lubowidza i Rozwozina.
To nie są zawodowi żołnierze. Wśród nich są szewcy, stolarze, rolnicy, rzemieślnicy, robotnicy. Ludzie, którzy w dzień pracują, a po godzinach przygotowują się do walki o Polskę.
Zdobywają broń, szkolą się, przenoszą tajną korespondencję, zbierają informacje o niemieckich wojskach. Rozlepiają plakaty i rozpowszechniają patriotyczne materiały.
W maju 1917 roku powstaje także żuromińska Liga Kobiet Polskich. Kobiety organizują pomoc dla zaangażowanych w walkę o niepodległość. Wśród działaczek są Zofia Wolska, Leokadia Szafrańska i Weronika Karczewska.
Wolność ma więc tutaj nie tylko twarze młodych konspiratorów. Ma również twarze kobiet, które wspierają ich pracę.
Nadchodzi rok 1918.
Niemcy przegrywają wojnę. Ich potęga zaczyna się rozpadać. Polacy wiedzą, że nadchodzi moment, na który czekały pokolenia.
Jesienią żuromińska Polska Organizacja Wojskowa przystępuje do coraz śmielszych działań. We wrześniu grupa konspiratorów podpala tartak w majątku Zielona. Chce w ten sposób uniemożliwić okupantom wywiezienie drewna. W akcji uczestniczą między innymi Czesław Grędziński, Kazimierz Wieckowski, Gralewski i Owocki.
A potem przychodzi listopad.
11 listopada 1918 roku Polska odzyskuje niepodległość. Ale w Żurominie niemieccy żołnierze wciąż mają broń. Wciąż trzeba ich rozbroić.
Według ustaleń Marka Kowalczyka pierwsza próba rozbrojenia niemieckiego posterunku w Żurominie następuje najprawdopodobniej 13 listopada, około południa.
Polscy konspiratorzy próbują przejąć broń. Niemcy odmawiają jej oddania. Dochodzi do starcia. Padają strzały.
I właśnie wtedy rozgrywa się tragedia.
Gin ie Antoni Pajewski.
Ma 56 lat. Jest rymarzem, mieszkańcem Żuromina. Człowiekiem dojrzałym, mającym rodzinę i swoje codzienne obowiązki.
Według aktu zgonu umiera 13 listopada 1918 roku o godzinie pierwszej po południu, zabity przez niemieckiego żołnierza.
Nie wiemy z całkowitą pewnością, czy był formalnym członkiem Polskiej Organizacji Wojskowej, czy znalazł się wśród mieszkańców obserwujących wydarzenia. Wiemy jednak, że stracił życie w dramatycznych dniach, kiedy Żuromin wyzwalał się spod niemieckiej okupacji.
Proszę pomyśleć o tej chwili.
Polska jest już niepodległa. W Warszawie tworzą się zręby polskiej państwowości. A tutaj, na żuromińskiej ulicy, pada śmiertelny strzał.
Wolność, na którą czekano przez pokolenia, wciąż kosztuje ludzkie życie.
Pierwsza próba rozbrojenia Niemców nie przynosi pełnego sukcesu. Żuromińscy konspiratorzy zwracają się o pomoc do lepiej uzbrojonych oddziałów ze Szreńska.
Dokładna chronologia kolejnych wydarzeń nie jest pewna. Wiemy jednak, że w następnych dniach polscy konspiratorzy przejmują kontrolę nad niemieckimi posterunkami w Żurominie i okolicy.
W Zieluniu rozbrojony zostaje posterunek liczący około trzydziestu żołnierzy. Do podobnych akcji dochodzi w Lubowidzu i Rozwozinie. Zdobywana jest broń, amunicja, samochody i sprzęt wojskowy.
W Żurominie w ręce Polaków trafiają między innymi karabiny, aparaty telefoniczne, samochód ciężarowy i rower. Niemiecka administracja wojskowa traci kontrolę nad miastem.
Żuromin staje się wolny.
Ale dla wielu miejscowych patriotów walka wcale się nie kończy.
Już w grudniu 1918 roku liczni członkowie Polskiej Organizacji Wojskowej trafiają do tworzącego się Wojska Polskiego. Wielu służy później w 32. Pułku Piechoty. Walczą na wschodzie, a następnie w wojnie polsko-bolszewickiej.
Kazimierz Wieckowski, Aleksander Karczewski, Julian Kubiński, Jan Lewandowski, Felicjan Skorupowski, Roman Rzeszotarski – to tylko niektóre nazwiska spośród dziesiątek ludzi, których losy udało się odnaleźć w dokumentach.
Nie wszyscy wracają.
Nie wszyscy otrzymują odznaczenia.
Nie o wszystkich pamiętają podręczniki.
A przecież bez takich ludzi nie byłoby wolnej Polski.
Szanowni Państwo!
Stoimy dziś przed pomnikiem, by oddać hołd tym, którzy walczyli o naszą niepodległość. Ale chciałbym, żebyśmy zapamiętali coś więcej niż daty i nazwiska.
Że polska niepodległość rodziła się nie tylko w Warszawie, Krakowie czy Lublinie. Rodziła się również tutaj – w Żurominie.
W warsztacie szewca. W domu stolarza. Na tajnym spotkaniu młodzieży. W aptece, w której pracował komendant konspiracyjnej placówki. Na ulicy, gdzie w listopadzie 1918 roku zginął Antoni Pajewski.
Dzisiaj możemy swobodnie mówić po polsku, uczyć się polskiej historii, wybierać własne władze i decydować o przyszłości naszej małej ojczyzny.
Dla nas to codzienność.
Dla nich było marzeniem, za które gotowi byli zapłacić najwyższą cenę.
Niech więc 11 listopada będzie nie tylko świętem wielkiej historii. Niech będzie także dniem pamięci o zwyczajnych mieszkańcach Żuromina, którzy dokonali rzeczy niezwyczajnych.
Cześć ich pamięci!
